معنای لغوی :

واژه ولايت به معانی؛ سرپرست ، نزدیک شدن ، بالا بودن و تسلط بر چیزی ، ریاست ، استقامت و استحکام ، دوستی و محبت ، پیروزی ، صاحب اختیار و مالک است . ولایت با واژه امام به معانی ؛ پیشوا ، قائد و رهبر و همچنین با لغت خلافت به معانی ؛ نیابت ، جانشینی ، ولی عهدی مرتبط است. ولی کسی است که در عین سرپرستی و ریاست ، محبت و دوستی دارد و آنکه این ویژگی ها را دارد ، برای دیگران که در شئونات اجتماعی و معنوی در رتبه ای پایین تر نسبت به ولی قرار دارند پیشوایی می کند و اگر قبل از او ولی دیگری بوده ، او جانشین و نایب ولی قبل از خود است.

معنای اصطلاحی :

لغت ولایت در اصطلاح قرآن ؛ به فردی تعلق می گیرد که حق تصرف در آنچه بر آن حاکم است ، دارد.  مولی و ولی فردی است که صاحب اختیار چیزی است. این فرد توانایی رهبری و پیشوایی بر مردم را دارد. او صاحب مقامی شایسته و برتر نسبت به دیگران است ؛ کسی که توان تصمیم گیری و صلاحیت فرماندهی یک ملت را دارد. او مدیر و مدبر واقعی است به همین دلیل او را امام می دانند و توانایی ولایت بر مردم را دارد.

محتوای آیات ولایت :

ولایت در دیدگاه قرآن مقامی است که بطور محض متعلق به خداست. خداوند به علت علمی که بر مجموعه خلقت دارد و به دلیل قدرتمندی بی نهایتش ، تنها ولی کامل و مستقل است. در رتبه انسانی ، خداوند این مقام را به انسانی که به خدا بسیار نزدیک است و از شیطان بسیار دور است عطا کرده است ؛ اولین فرد در این مقام پیامبر است.

پس از پیامبر دوستان و اولیاء خاص و نزدیک خداوند که توانایی امانت داری ولایت پروردگار را دارند به این مقام می رسند. ولی خاص خدا چون تابع هوا و هوس شیطانی نیست می تواند بر مجموعه خلقت ، ریاست و رهبری و هدایتگری دا شته باشد. این انسان خلیفه الله است ، به عبارت دیگر ؛ جانشین و نایب خداوند بر زمین و عالم خلقت است.

کسی می تواند نایب خدا باشد که صاحب صفات و افعال و ویژگیهای الهی باشد. اگر چه انسان مخلوق است و خداوند خالق ؛ ولی ، مطـابق آيات قـرآن مجيـد انسـان به دلیل داشتـن عقـل ، فطـرت ، روح و اختیـار الهـی می تواند بجای خداوند و به نمایندگی او بر سایر مخلوقات ریاست و امامت نماید و  رهبری شایسته برای مخلوقات باشد.

نمونه چنین مقامی به حضرت ابراهیم - خلیل الرحمن - علیه السلام پس از آزمون سنگین ذبح اسماعیل در قربانگاه ((منی)) داده شد. پس ، این مقام نقطه کمال نبوت است. پیامبر وظیفه بیدار کردن مردم و هدایت  آنها به وحدانیت پروردگار را دارد.

ولایت به دو بخش تقسیم میشود ؛

ولایت تکوینی : این نوع ولایت به تصرف همه جانبه خداوند بر امور مخلوقات ( اعم از حیوان ، انسان ، نباتات و غیره ) نسبت داده می شود.

ولایت تشریعی: ولایت همه جانبه خداوند و پس از او پیامبر و ولی و امام مردم ، برای هدایت و ارشاد خلق و تربیت ایشان است.

ولی همانگونه که در قالب رهبری سیاسی و حکومت بر مردم امام و خلیفه مردم است ؛ در قالب رهبری معنوی مردم ، دارای شأن خلیفه اللهی و نمایانگر اوصاف و افعال الهی است.

همانگونه که در حدیث غدیر خداوند فرمود :  (( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت بکم الاسلام دینا. )) ^۱

ولایت ، مقام کمال دین و تمام کردن نعمت و جلب رضایت خداوند است . پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در واقعه غدیر خم فرمودند : (( من کنت مولاه فهذا علی مولاه ))  و این ولایت به معنای محبت و سرپرستی صرف نیست ؛ بلکه ، رهبری -نیابت خداوند در زمین- در عین صاحب اختیاری و قدرت اداره عالم خلقت است. کسی می تواند به مقام ولایت دست یابد که بنده خالص خداوند باشد . صبر در بندگی خداوند همراه یقین به اصول و فروع دین و احاطه خداوند بر مجموعه خلقت از مقدمات کسب مقام ولایت است . کسی که دارای یقین و صبر  است می تواند نایب خداوند بر زمین و امام انسانها باشد.

در مرحـله بعـد ، ولی کسی است که دارای طهارت روح و معرفت شهودی و ادراک والای معنوی باشد ؛ به حدی که قدرت تغییر در خلقت و دخل و تصرف در آفرینش را پیدا کند. به این قدرت کرامت می گویند. برای  کسب کرامت ، باید علم الهی و احاطه علمی بر باطن مخلوقات که همان علم لدنی است و رابطه غیبی با خداوند و پیامبر و اولیاء دین داشته باشد . این مقام هنگامی به کمال می رسد که عصمت و پاکدامنی ضمیمه ویژگیهای دیگر ولی شود. انسانی با این فضایل نشانه تمام و کمال خداوند است. او یک مخلوق الهی و ربانی است. هیچ صفتی در خداوند نیست مگر آنکه این بنده به آن دست یافته است. به همین علت ،علی بن ابیطالب (ع) ولّی خدا و امام مردم و خلیفه پیامبر است. او هم در حکومت و هم در معنویت ، نمونه کامل خداوند و ادامه دهنده راه نبوت و هدایت است . واقعه غدیر کاملترین نشانه اثبات این امر است و نزد تمام مسلمانان پذیرفته شده است. علمایمسلمان از تمام فرقه ها ، این واقعه و پیام پیامبر اکرم (ص) به مسلمانان در زمینه مولا شدن علی (ع) و آیه شریفه قرآن در کمال دین و اتمام نعمت بر مسلمین و پذیرش دین اسلام برای مسلمانان به عنوان دین کامل را می پذیرند. عظمت غدیر در اثبات ولایت و نقش آن در کمال دین و اتمام نعمت بر مسلمانان، بر کسی پوشیده نیست و این عید ، بزرگترین عید مسلمانان و عظمت و بزرگی آن که در محتوایآیه شریفه فوق و گفتار پیامبر (ص) قرار دارد بر کسی پوشیده نیست.

                                                                                   والسلام علی عباد اللّه الصالحین

۱.  سوره مائده / آيه ۳.