قسمت اول

عنوان : انسان شناسی چه معنايی دارد ؟

با توجه به ابعاد گوناگون علم، انسان شناسی مهم ترين شاخه علم است که عالمان و متفکران بسياری درباره آن تحقيق و مطالعه می کنند. در اين علم به دنبال پاسخ به سوالات زير هستيم ؛ واقعاً انسان کيست؟ شامل چه ابعاد و اجزائی می شود؟ و هدف از خلقت او چه بوده است؟ اما ، برای پاسخ ، در ابتدا بايد بدانيم انسان شناسی به چه معناست ؟

براستی اگر داستان خلقت که در کتب آسمانی آمده است صحيح باشد ، چرا انسان های خطا کار و مايل به بدی زياد هستند ؟ حقيقت انسان چيست ؟ آيا بر غرايز حيوانی خود ، صفات شيطانی و رذيله و صفات الهی و فضيله آگاه هستيم ؟ آيا ميزان بدی و خوبی رفتارهای خود را می دانيم ؟ آيا به شباهت هايی که برخی انسان ها در صفات خود به حيوانات دارند فکر کرده ايم ؟ آيا به قوه غضب و عصبانيت خود و قوه شهوت و درخواستهای غريزی خود ، آگاهی داريم ؟ اگر قبول داريم که خداوند ، عالم ماورا طبيعت ، جهان پس از مرگ ، قيـامت ، وجود پيامبران برای هدايـت انسانها و ... واقعيـت دارند ؛ پس ، چرا آنها را در زندگی فراموش می کنيم و به دنبال خطا و گناه می رويم؟ و بسياری سوالات ديگر .....

برای پاسخ به سوالات فوق بايد سخن را از حديث پيامبر اسلام (صلی ا... علیه و آله و سلم) شروع کنيم که می فرمايند :

همچنين خداوند در آيه ۵۳ سوره مبارکه فصلّت فرموده اند :

« سنريهم آياتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتّی يتبيّن لهم انّه الحّق : زود باشيم که بنمايانيم به ايشان، آثار قدرت کامله خود رادر عالَم و در نفسهای ايشان تا معلوم شود برای ايشان که او به حق پروردگار است. »

بنابراين ، برای شناخت حقيقی خداوند بايد نفس خود را بشناسيم و اگر به اين درک از خود برسيم ، مشتاق به کسب کمالات می شويم و به دنبال علم اخلاق و چگونگی تهذيب و پاکسازی نفس خود خواهيم رفت.

مطابق آيات و روايات ؛ انسان موجودی مرکّب از ظاهر و باطن است. بدن همان ظاهر انسان و نفس يکی از ابعـاد باطنی وی اسـت. وقتی از خـوردن ، آزار دادن ، انتقـام گرفتن ، محبـت کردن و ... لذّت می بريم يا تنفّر داريم ؛ در واقع ، هم به بدن پرداخته ايم و هم به نفس ؛ بنابراين ، نفس فقط متعلق به باطن نيست ؛ بلکه با ظاهر و بدن انسان هم ارتباط نزديکی دارد. نفس ، چهار بعد و لايه دارد:

۱- روح              ۲- جان               ۳- عقل                  ۴- دل

درباره اين چهار بعد در قسمتهای آينده توضيح خواهيم داد ؛ اما ، درباره شناخت خود يکی از اموری که ما را به اين شناخت می رساند ، شناخت خداوند از خلقت اوست.

مطابق آيات قرآن ، هنگامی که خداوند اراده به خلق انسان کرد ، ملائکه اعتراض کردند که اين انسانها به يکديگر رحم نمی کنند ، همديگر را می کُشند ، خونريزی می کنند و عدالت را رعايت نمی کنند. خداوند در پاسخ می فرمايند:

خداوند در گوش انسان اسراری را گفته و از نفخه روحی- سرشت وجودی -  خود در او دميده و يک وجهه الهی به انسان داده است. خداوند انسان را برای جانشينی خود در زمين آفريدند و برای چنين مسئوليتی ، بايد از نفخه الهی استفاده می کردند و فطرت خدا جويی انسان ، يکی از ابعاد نفخه الهی است. اگر انسان بنابر فطرت خداجويش به دنبال راز خلقتش باشد و اموری مثل ، چه چيزی بخورد؟ کجا بخوابد؟ رسيدگی به ظاهر و جسم و يا توجه به نمره بيست فرزندش - بجای تربيت اخلاقی او - را کنار بگذارد ، به دنبال خوبی ها و کمالات می رود.

در واقع از اراده و اختيار که از ديگر ابعاد نفخه الهی می باشند ، استفاده کرده و راه هدايت را يافته است.

علاوه بر آنچه گفته شد ، خداوند به انسان عقل و شعور داده اند تا درست را از نادرست تشخيص دهد. عليرغم امکانات داده شده ، صد و بیست و چهار هزار پيامبر فرستاده اند تا هميشه يک هدايتگر روی زمين باشد و انسان فريب شيطان را نخورد. اولين انسان ، حضرت آدم (علیه السلام)، خود پيامبر بود و آخرين هدايتگر حضرت مهدی (عجل ا... تعالی فرجه شریف) – که در غيبت می باشند – از نسل پاک آخرين پيامبر ، حضرت محمد (صلی ا... علیه و آله و سلم) ، هستند .

بنـابراين ، سعـادت و ظـلالت انسـانها به اراده و اختيـار آنهـا بستـگی دارد. اگـر خـود را بشنـاسيـم ، می توانيم راه هدايت به سمت سعادت خود را نيز بيابيم و به هدف خلقت برسيم. بايد تلاش کنيم ، تفکر کنيم و در خود مطالعه کنيم تا بتوانيم به مرحله عمل برسيم و سعادتمند شويم.

در قسمت آينده ، ادامه مطلب را توضيح خواهيم داد.

                                                                                       والسلام علی عباد ا... الصالحين

۱. سوره بقره / ۳۰