چنين فردی در اين حالت به اين صفت خود اعتماد می کند تا حدی که اصلاً تصور هم نمی کند که شايد روزی دچار غفلت شود و مهربانيش تبديل به قهر گردد. او اصلاً در نظر نمی گيرد که شايد روزی فريب شيطان را بخورد و اين صفتش او را به رضايت از نفس گرفتار کند ، پس ؛ در واقع ، اين فرد به حدی از صفت مهربانی خود راضی می شود که جانب احتياط را از دست داده و نسبت به اين حُسن خود ديگر حالت خوف و رجاء ندارد.

اما ؛ انسان صاحبِ مقامِ مراقبه ( صاحب مقام ؛ کسی است که صفت فضيله ای در او مَلَکه ^۱ شده باشد. ) هميشه هشيار است. اگر صفت نيکی دارد ، از مواضع خطر پيشگيری می کند و لذا ؛ هرگز از خود راضی نمی شود و به اين حد و اندازه از صفت نيکی که دارد بسنده نمی کند.

عُجب ؛ رضايت از نفس و فراموشی معايب است

        انسان از خود راضی از چشم بندگان خدا می افتد و به تدريج دچار غرور و کبر می شود. او در چنين شرايطی به فکر نگهداری و تکميل صفت نيک خود نيست ، در نتيجه ؛ انسان های برتر از خود را نمی بيند و خويش را در قله رفيع کسب اين صفت می داند و به همين سبب ، غفلت در او رسوخ کرده و راه برای شيطان گشوده می گردد.

        پس ؛ عُجب ، فراموشی معايب خويش و بزرگ و مهم ديدن محاسن خود استو بزرگ ترين خطری که مُعجَب را تهديد می کند ؛ همان خطر سهل انگاری، فراموشی، غفلت و افتادن در دام شيطان است. مُعجَب صفت نيک خود را موهبتی الهی نمی داند و دست ياری خداوند را - در اين زمينه - نمی بيند ؛ بلکه خود را عامل آن صفت خوب دانسته و بدين سبب به خويشتن اعتماد کرده و از خودش راضی می گردد.

تفاوت عُجب با کبر

        تفاوت عُجب با کبر در اين است که کبر ؛ احساس بزرگی نسبت به ديگران و نوعی مقايسه است، ولی ؛ عُجب ، ديدن خود بدون لحاظ ديگری است.

معالجه کلی عُجب

        اگر متواضع باشيم و همه چيز را از خدا ببينيم و بدانيم که هر حُسنی داريم از لطف و عنايت خداوند است ، از عُجب دور می شويم.

علت به وجود آمدن عُجب

        گاهی اوقات ما به قدری از خود مطمئن می شويم که نعمت های خدا را از خوبی خودمان می بينيم ، مثلاً ؛ با خود می گوييم : « چون من بنده خوبی هستم ، خداوند اين نعمت را به من داده است. » بايد بدانيم که عُجب در اثر احساس ضعف و ناتوانی در خود ايجاد می شود ، پس ؛ ما هنگامی که وجودمان را ضعيف و خود را حقير می بينيم ، به وسيله عُجب و با اتصال به امورات دنيوی به خود افتخار می کنيم تا بدين وسيله نقص روحی و وجوديمان را بپوشانيم ، مثلاً ؛ با بر تن کردن لباسی فاخر به خود می باليم و مُعجَب می شويم.

پس ؛  صفت عُجب زمانی می آيد که در روح خود نقطه کور و تيره ای می بينيم و برای جبران آن به دنيا متصل می شويم ، حال ؛ ممکن است که دنيای ما ؛ لباس ، مقام ، ثروت ، زيبايی ، حَسب و نَسب و يا هر نعمت خداداد ديگری باشد و ما به آن افتخار می کنيم و مُعجَب می شويم.

نازيدن و دلّالی کردن

        گاهی اوقات به نعمتی که داريم ناز و دلّالی می کنيم ، يعنی ؛ به آن مسرور و مغرور می شويم و گمان می کنيم که خودمان در ايجادِ آن نعمت نقشی داريم. نازيدن و ادلال بدين گونه است که انسان در اين حالت خود را نزد خدا مُحِقّ بداند و فکر کند که در پيشگاه خداوند منزلتی دارد ، يعنی ؛ در دنيا از عملش توقع کرامت داشته باشد و بيشتر از آنکه فاسقان را مستحق ناملايمات بداند ، خود را مستحق بداند که به هيچ ناخوشايندی گرفتار نشود. ^۲ ادلال صفتی است که به دنبال عُجب می آيد و در اصطلاحِ اخلاقيّون دنباله و تکميل عُجب است.

        عُجب حالتی درونی و صفتی ضد اخلاقی است و وقتی کنترل نشود ، آثار آن در اجتماع نمودار شده و همه متوجه انسان مُعجَب می شوند. پيغمبر اكرم ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) ضمن حديثی فرمودند : « ثَلاثٌ مُهلِكاتٌ و ثَلاثٌ مُنجِياتٌ فَامَّا المُهلكاتُ ؛ فَشُحٌّ مُطاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ اعجابُ المَرءِ بِنَفسِهِ ... : سه چيز هلاك‏كننده است و سه چيز نجات دهنده ؛ هلاك ‏كننده‏ ها عبارتند از : ۱- بخلی كه در وجود شخص باشد و آن را اطاعت كند ، يعنی ؛ ظاهر كند ۲- ميل و خواهش نفسانی كه از آن پيروی شود. ۳- اينكه شخص خودپسند باشد و خود را بزرگ شمارد ...  » ^۳

        بخيل کسی است که به صفت بخلش آگاهی دارد و از آن ابايی ندارد. وقتی اين حالت درونی تبديل به صفت شود ، دور کردن آن بسيار سخت خواهد شد. آنکه پيرو هوا و هوس است ، برای به دست آوردن مطلوب دلخواهش تمام دنيا را زير پا می گذارد و به هوای به دست آوردن آن ، مدام در فکر است و تا مرز هلاکت پيش می رود.

رابطه عُجب با غفلت

        گاهی اوقات نمی دانيم دچار عُجب شده ايم ؛ چرا که غافليم و مراقبة دائم نداريم. اين صفت نيز به قدری موذی است که اصلاً خودش را نشان نمی دهد.

        رسول خدا ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) در حديثی بدين مضمون می فرمايند : « ... هر صاحب رأيی هنگامی که به خود عُجب کرد ، موفق نمی شود که با غير مُعجَب نشست و برخاست کند. » ^۴

        کسی که عُجب ندارد ، مايل نيست با شخصی که دائم از خود و اطرافيان و وابستگانش تعريف و تمجيد می کند همنشين شود. او دوست ندارد با چنين آدمی همراه و همنشين شود و ضمناً مطمئن هم نيست که به عُجب او گرفتار نشود. در حديث ديگری رسول اکرم ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) نيز ، همنشينی با آدم مُعجَب را نهی فرموده ؛ از آن جهت که مبادا به عُجب او گرفتار شويد. ^۵

        پيامبر ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) در عظمت خطر عُجب در جايی ديگر می فرمايند : « لَو لَم تُذنِبُوا لَخَشـِيتُ عَلَيكُم ؛ مَا هُوَ أكبَرُ مِن ذَلِكَ الْعُجب : از گناهی که می کنيد نمی ترسم ؛ بلکه از بزرگ تر از آن بر شما می ترسم که همانا ؛ عُجب ( و خود پسندی ) است که به نفس خود می کنيد. » ^۶

        اگر بواسطه حُسنی که در خود می بينيم خويش را تحسين کنيم ، به عُجب گرفتار شده ايم ، ولی ؛ اگر متوجه شويم و توبه کنيم ، از ما پذيرفته می شود. بايد هر چه داريم نعمتی از جانب خداوند بدانيم و خود را يک نفر در ميان ميليون ها انسان ببينيم که از همين نعمت بهره مند هستند.

۲. اخلاق شبر / صفحه ۲۷

۳. ارشاد القلوب / صفحه ۳۰۳

۴. معراج السعاده / صفت چهاردهم از صفات خبيثه قوه غضبيه / صفحه ۲۶۳

۵. معراج السعاده / صفت چهاردهم از صفات خبيثه قوه غضبيه / صفحه ۲۶۳

۶. بحار الانوار /  جلد ۶۹ / صفحه ۳۲۹

۷. إِنَّ عِيسَی بنَ مَريَمَ ( عليه السلام )كَانَ مِن شَرَائِعِهِ السَّيحُ فِي البِلَادِ فَخَرَجَ فِي بَعضِ سَيحِهِ وَ مَعَهُ رَجُلٌ مِن أَصحَابِهِ قَصِيرٌ وَ كَانَ كَثِيرَ اللُّزُومِ لِعِيسَی بنِ مَريَمَ ( عليه السلام ) فَلَمَّا انتَهَی عِيسَی ( عليه السلام ) إِلَی البَحرِ قَالَ : بِسمِ ا... بِصِحَّهِ يَقِينٍ مِنهُ فَمَشَی عَلَی ظَهرِ المَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ القَصِيرُ حِينَ نَظَرَ إِلَی عِيسَی ( عليه السلام ) جَازَهُ بِسمِ ا... بِصِحَّهِ يَقِينٍ مِنهُ فَمَشَی عَلَی المَاءِ وَ لَحِقَ بِعِيسَی ( عليه السلام ) فَدَخَلَهُ العُجبُ بِنَفسِهِ فَقَالَ هَذَا عِيسَی رُوحُ ا... يَمشِي عَلَی المَاءِ وَ أَنَا أَمشِي عَلَی المَاءِ فَمَا فَضلُهُ عَلَيَّ قَالَ : فَرُمِسَ فِي المَاءِ فَاستَغَاثَ بِعِيسَی ( عليه السلام ) فَتَنَاوَلَهُ مِنَ المَاءِ فَأَخرَجَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا قُلتَ يَا قَصِيرُ قَالَ : قُلتُ هَذَا رُوحُ ا... يَمشِي عَلَی المَاءِ وَ أَنَا أَمشِي فَدَخَلَنِي مِن ذَلِكَ عُجبٌ فَقَالَ لَهُ عِيسَی لَقَد وَضَعتَ نَفسَكَ فِي غَيرِ المَوضِعِ الَّذِي وَضَعَكَ ا... فِيهِ فَمَقَتَكَ ا... عَلَی مَا قُلتَ فَتُب إِلی ا... عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا قُلتَ قَالَ : فَتَابَ الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَی المَرتَبَهِ الَّتِي وَضَعَهُ ا... فِيهَا ... : ( بحار الانوار / کتاب ايمان و كفر / جلد ۲ / صفحه ۶۱۲ و ۶۱۱  )