برخی از علمای دين ، هلاکت و شقاوت انسان را محدود به عالم برزخ ( عالم پس از مرگ و پيش از قيامت ) می دانند و برخی ديگر آن را به عالم قيامت نسبت می دهند که البته ، هر دو نظريه صحيح است ؛ زيرا ، اگر صفت رذيله ای در انسان ماندگار شود ؛ حتی ، اگر برزخ را هم به سختی بگذراند ، روز قيامت بايد يا شامل شفاعت شود يا مطابق ميزان اعمال خير و شرش با او رفتار گردد تا اين انسان از صراط بگذرد.

افرادی هم در برزخ پاسخ اعمالشان را می دهند و تمام حساب و کتابشان پاک می شود ؛  ( به جز ، حق الناس که پس از رضايت صاحب حق ، از بلا نجات پيدا می کنند. ) پس ، تلاش انسان بايد برای بدست آوردن سعادت در عالم برزخ ( که منتهی به عالم قيامت می شود ) باشد.

انسانی که به حسن خلق رسيده باشد ؛ در واقع ، روح او سالم است و به حيات ابدی خواهد رسيد. اين انسان در برزخ به مقام قرب حق تعالی رسيده و برگه اعمالش سفيد است. مانند ، شهدايی که در اين دنيا به حسن خلق رسيدند و بر درجات اخروی خود اضافه کردند و يا صاحبان معرفتی که درست و سالم زندگی کردند و اهل تقوا بودند.

روح سالم روحی است که از آن رفع حجاب ( گناهان و رذايل اخلاقی ) شده باشد. روح ما در ميان حجاب های زيادی قرار گرفته است. افرادی هستند که وجود خود را خالی از هر حجابی می کنند و برای ما حجت هستند. ايشان بسيار زحمت کشيده ، از لذات دنيوی دست شسته ، آزارهای دنيا و دردهای جسمانی و روحانی را تحمل می کنند ؛ ولی ، دم بر نمی آورند. مانند ، بسياری از اولياء الله ، انبيا و ائمه اطهار ( عليهم السلام ) که با تحمل آزارهای بسيار از طرف حکومت های زمان خود توانستند مذهب تشيع را زنده نگهدارند و برای همه مسلمانان حجت باشند.

نکته قابل توجه ديگر اينکه روحی که دارای حسن خلق نباشد ، جسم را هم مبتلا و بيمار می کند ؛ پس ، بهتر است جسم ما ، در اثر تلاش روحمان به سمت کمال بيمار شود. ( نه در اثر وجود رذايل و ظلمتهای نفسانی )

در توضيح اين مطلب بايد گفت ؛ مسلم است که وقتی تلاش می کنيم در لابلای صفات خود ، رذايل را پيدا کنيم و از وجودمان بيرون بکشيم و نابود سازيم ؛ ضمن اينکه حجابها و ظلمتها را بيرون می کشيم ، طبيعتاً به جسم خود هم فشار می آوريم و آن را می آزاريم.

در حقيقت فشار به روح ، زندگی جسم را در هم می ريزد و حجابهای نفسانی و رذايل ؛ به روح ، دل ، نفس و جسم ما صدمه می زند که متاسفانه ما از آن غافليم و فقط صدمه و لطمه ای که به جسم وارد می شود را می بينيم.

رسول خدا ( صلی الله عليه و آله ) فرموده اند : « لَو لا اَنَّ الشَياطينَ يَحُومُونَ عَلی قُلُوبِ بَنی آدَمَ ، لَنَـظَـرُوا اِلـی مَلَـکُـوتِ السَّمـواتِ وَ الاَرضِ : اگـر نه اين بود کـه لشکر شياطـين ، اطـراف دلهای بـنی آدم را

فرا گرفته اند ؛ هر آينه مشاهده می کردند حقايق موجودات را. »

شيطان مرتب دور ما می چرخد تا حجابهای ما بيشتر و بيشتر شود و به تطهير نفس و روح نرسيم و به کمالات نائل نگرديم. از طرف ديگر ، عقل کار می کند ، روح قابليت خودش را نشان می دهد و انسان دائماً در جدال ميان اينها است. وقتی حجابها غليظ شد و شيطان کار خودش را کرد ، بدترين اعمال برای ما معمولی جلوه می کند و به نظرمان بد نمی آيد. مثلاً ، اگر يک بچه دو ساله را برای عوض کردن لباسش عريان کنيد ، خودش را جمع می کند و پشت مادرش پنهان می شود. اين به علت پاکی روح بچه از هر گونه حجاب است ؛ اما ، همين بچه وقتی به بزرگسالی رسيد ، برايش مهم نيست که بدنش پيدا باشد يا نباشـد ؛ چرا که حجـابهای اطراف وجـودش آنچنان غليظ شـده است که اصـلاً تشـخيص نمی دهد اين کار زشت است و قباحت دارد.

رسول خدا (صلی الله عليه و آله) فرموده اند : « اِنَّ لی مَعَ الله حالاتٌ لا يَحتَمِلُها مَلَکٌ مُقَرَبٌ وَ لا نَبیٌّ مُرسَلٌ : مرا با خدای ، حالاتی چند است که هيچ ملک مقربی و پيغمبر مرسلی ، طاقت و توانايی آن را ندارد. »

پيامبر (صلی الله عليه و آله) تنها در اين حديث به اين صراحت و تا به اين اندازه رابطه خود با خدا را واضح عنوان کرده اند ؛ در واقع ، می خواهند بگويند که به من نگاه نکنيد ! حالات من فرق می کند. شما بايد سلوک کنيد ، راه و روش را بشناسيد ، مراقبه داشته باشيد ، محاسبه کنيد و ميزان نزديکی خود را به خدا بسنجيد تا خدا به قدر استعداد و ظرفيتتان الطافش را به شما برساند.

فيوضات الهی و الطاف ربانی حقتعالی به همه می رسد ؛ فقط ، بايد مراقبه داشته باشيم و ميزان ايمان و يقين عملی و قلبی خود را بدانيم تا قابليت درک اين فيوضات و الطاف را پيدا کنيم. يک مثال ساده ؛ وقتی جنين بوديم از عالم طفل و نوزادی با خبر نبوديم ، دنيا را نمی شناختيم ، به دنيا آمديم و در عالم طفوليت قرار گرفتيم ، از عالم مردم عامی آگاهی نداشتيم. رشد کرديم ، بزرگ شديم و جزو عوام قرار گرفتيم ؛ از عالم علماء بی خبر بوديم. عالِم شديم ، از عالَم اولياء و انبياء آگاه نشديم و به همين منوال ... .

همــه مــا اگـر مطـالعه کنيم ، تحقـيق کنيم ، تفـکر نماييـم و مـراقبـه داشتـه باشيـم ؛ رذايـل خــود را می شناسيم و نفس خود را از آن رذايل پاک می گردانيم. کسی که دائماً مراقب رفتار خود باشد ؛ حتی در خواب هم ، مراقب خود است.

اصولاً وقتی باب تفکر بر روی انسان باز شد و لطف خداوند شامل حال شخصی گرديد ؛ شايد شش ماه دائماً فکر کند ؛ ولی ، بالاخره نتيجه می گيرد. البته ، اين فرد بايد در کنار تفکر ، تطهير نفس هم بنمايد ؛ آن وقت نتيجه می گيرد.

تطهير نفس همان تزکيه و مراقبه است ؛ يعنی ، کار زشت خود را تکرار مکن! بايد علم و تطهير و تفکر کنار هم باشند تا نتيجه بدهند. اگر کـار خلاف خود را تکرار نکنيم با يک ذکر استغفار ، توبه ما پذيرفته می شود.

خداوند می فرمايند : « وَ اِنّی لَغفّارٌ لِمَن تابَ و آمَنَ و عَمِلَ صالِحاً ثمَّ اهتَدی : و البته بر آن کس که توبه کند و به خدا ايمان آورد و نيکوکار گردد ( عمل نيک و صالح انجام دهد ) و به راه هدايت رود ، مغفرت و آمرزش من بسيار است. » ( طه / ۸۲ )