نفس در اثر تکرار هر عمل _ چه خوب ، چـه بد _ به خـلقی عـادت می کند و آن خـلق برايـش راسـخ می شود و تبديل به صفت می گردد. وقتی اين رسوخ ادامه پيدا می کند ، تبديل به ملکه می شود و صفتـی کـه ملکه شـود ، ديگر از نفس جدا نمی گردد. حال ، اگر اين ملکه خوب باشد ، ما را به کمال مـی رسانـد و اگر بد باشد ، ما را به اسفل السافلين می کشاند.

اگر انسـان مطالـعه کند ، ادراکـات بـيشتــری برايــش حــاصـل می شـود و در ادامـه اراده اش قـوی تر می شـود و جلوی عمل بد را می گيرد ، حتی نمی گذارد عمل بد تکرارشود. خداوند می فرمايد : « و کل انسان الزمناه طائره فی عنقه و تخرج له يوم القيامة کتاباً يلقاه منشوراً : سرنوشت هر انسانی را به گردنش آويخته ايم و روز رستاخيز برای او نامه ای برون آريم که آن را باز شده ببيند. » ( سوره اسراء / آيه 13 ) حتی اگر بهشت هم برويم طوق ( نشانه ) عمل خير و شر ما برگردن ما است. در ميان اهل بهشت شرمنده می شويم و واحسرتا می کشيم ؛ چرا که در اين دنيـای محدود ، حکومت و فرمـانـروايی کـرده ايم و در دنيـای نـامحـدود ( آخرت ) ، محـدود می شويم و در هـر جـای بـهشـت ما را راه نمی دهند.

در حقـيقـت ، فقـط يـک دستـه در بهشـت آزاد و نـامـحدودنـد « والسابقون السابقون اولئک الـمقربون.» ( سوره واقعه / آيه ۱۰- ۱۱ ) هدف ما بايد رسيدن به اين درجه باشد. بايد در روز قيامت خاطر ما راحـت باشـد که با گشـودن نامـه عمـلمان حق الله ها ، حق الناس ها ، حق النفس ها و گناهان کوچک و بزرگ آشکار نشود ؛ پس ، مراقب باشيم و به دنبال حقيقت آخرتی هر عمل باشيم نه ظاهر دنيايی آن.

در ثمره  تهذيب اخلاق

وقتی نفس اصلاح شد ، قوی می شـود. نفـس مطمئنـه به قدری قوی می شود که ماننـد حضرت ايوب ( عليه السلام ) صبر می کند و جز رضای خداوند به چيزی نمی انديشد.

حضرت ايوب ( عليه السلام ) سالها در مکنت و حشمت زندگی کردند و کسی در ثروت همانند ايشان نبود. آن حضرت فرزندان بسيار ، مال و ثروت فراوان و گله های گاو و شتر و ...  بی شماری داشتند.

 خداوند در اثر رعد و برق و زلزله _ به يکباره _ همه چيز را از ايشان گرفتند ؛ اما ، آن حضرت فقط گفتند : « خدايا شکرت! » خداوند برای امتحان ، آن حضرت را به بيماری عفونی مبتلا کردند ، اگر چه بدن حضرت بوی بد نمی داد _ چون پيامبر خـدا بود _ ولی ، مـردم از ايـنکه بيمـاری ايـشـان به آنهـا سرايـت کنـد می ترسيـدند و لـذا ، آن حضـرت را از شهـر بيـرون کردنـد.

خداوند پس از سالها امتحان حضرت ايوب ( عليه السلام ) تمام حشمت و مکنت و مال و ثروت و زيبايی و سلامتی آن حضرت را به ايشان باز گرداندند. آن حضرت از امتحان الهی خود سربلند بيرون آمدند و خداوند همه آنچه را که به يکباره از ايشان گرفته بودند به وی برگرداندند. رفتار حضرت ايوب ( عليه السلام ) همان حسن خلق ، تهذيب اخلاق و در نتيجه رسيدن به سعادت ابديه است.

 اگر ما هم به اين درجه برسيم که در لحظه های خوشی و ناخوشـی هميشه شاکـر باشيم ، به سعـادت ابـديـه نزديک شـده ايم. [ در حقيقت ، اگر اين چنين شويم ديگر خوشی و ناخوشی برايمان يکسان است.

اين مطلب را بايد بدانيم که نفس وقتی قوی شود ، مجرد می گردد. تجرد نفس ، يعنی ؛ جدايی آن از دنيا و از همه نفوس و عالَم ، يعنی ؛ فقط با خدا بودن. وقتی چنين شد ، ديگر هيچ خلل و ايرادی در اين نفس وارد نمی شود ؛ بلکه فقط اوست و خـدا. پس ، ثمـره تـهذيب اخلاق ، رسيدن به نفس و روح مجرده است که اين همان سعادت ابديه می باشد.

نـکته قابـل توجه اينکه نفـس در بدی هم قـوی می شود ؛ ولی ، همين ملکه رذيله ، با استـغفار دائم کم رنگ می گردد. در قرآن آمده است : « و ما ابری نفسی ان النفس لامارة بالسوء الّا ما رحم ربّی ان ربی غفور رحيم : و نفس خود را بدور نمی دانم ، چرا که نفس همواره به بدی امر می کند ، مگر آنکه خداوند رحم کند. هـمانا پـروردگار من بخشنده مهربان است. » ( سوره يوسف / آيه ۵۳ )

اگر ما اميد به بخشايش خداوند داشته باشيم ، اين ملکه رذيله با عنايات الهی از بين می رود. اين استغفار _ بدون تکرار آن عمل _ استغفاری يقينی است و در آيات وحی به آن اشاره شده است.

اگر ما علم الهی داشته باشيم و به نقل از رسول خدا ( صلی الله عليه و آله ) برای کسب آن علم الهی _ نه علم ظاهری _ حتی به چين هم برويم ، جايز است. البتـه ، ما فقط به علم ظاهـر می پردازيم. علم الهی ، به دنبال خود نور می آورد. چرا که اين علم با فطرت انسان آشنا است. در حقيقت علم الهی و علم باطنی يکی است و اينها همان نور علم هستند. نوری که باعث می شود ما خدا را ببينيم. 

حضرت علی ( عليه السلام ) می فرمايند : « من خدايی را که نمی بينم نمی پرستم. » اين ديدن ، به ظـاهـر و چشم مـادی نيسـت ؛ بلکـه اين ديـدن با چشـم دل و باطـن نورانی است. بايد خـداوند را به واضح ترين شکل درک کنيم و اين در صورتی حاصل می شود که تهذيب نفس کامل باشد و همه چيز الهی شود.

برای فهم بهتر اين مطلب ، بايد وارد مبحث قوای اربعه شويم. قوای اربعه از مباحث اوليه چگونگی تهذيب نفس در کتاب معراج السعاده است که در قسمت بعد آن را توضيح خواهيم داد.