رحلت پيامبر گرامی اسلام حضرت محمّد ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) را تسليت عرض می نماييم.

        رحلت جانگداز حضرت رسول اکرم ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) در روز دوشنبه بيست و هشتم ماه صفر سال يازدهم از هجرت واقع شد.

        روزی پيغمبر ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) وارد مسجد گرديدند ؛ ناگاه ، جماعتی را مشاهده فرمودند  که  اطراف  مردی  را  گرفته  بودند  ،  حضرت  پرسيدند  :  «  اين  شخص کيست؟ » گفتند : « علّامه ^۱ است. » فرمودند : « عالم به چيست؟ » گفتند : « داناترين مردم است به نسب های عرب و وقايع زمان جاهليت و اشعار عربی. » رسول خدا ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) فرمودند : « اين علمی است که ضرر نمی زند به کسی که آن را نداند و سودی حاصل نمی شود برای آن کس که دانای به آن باشد. همانا علم منحصر است به سه چيز ؛ آيه محکمه يا فريضه عادله يا سنّت قائمه و غير اينها زيادت است. »

        در توضيح اين حديث بايد گفت که اين سه علم ناظر به مقامات انسانی است ، انسان به طور کلی دارای سه مقام است :

        اول ؛ مقام روحانيت و عقل ، دوم ؛ مقام خيال و سوم ؛ مقام ملک.

       هر يک از اين مراتب سه گانه انسانيّه که ذکر شد ، به طوری به هم مرتبط است که آثار هر يک به ديگری سرايت می کند ؛ چه در جانب کمال باشد يا طرف نقص ، مثلاً ؛ اگر کسی وظايف عباديّه را همانگونه که بايد انجام دهد ، تأثيراتی در قلب و روحش واقع می شود که خُلقش رو به نيکويی و عقايدش رو به کمال  می گذارد و همينطور کسی که مواظب تهذيب خُلق و تحسين باطن مي شود ، در دو مقام ديگر تأثير می گذارد.

       علوم سودمند به اين سه مقام بر می گردد ، يعنی ؛ علمی که راجع به کمالات عقليّه و وظايف روحيّه و علمی که راجع به اعمال قلبيّه و وظايف آن است و علمی که راجع به وظايف ظاهريّه نفس است.

       آنچه مهّم است فهميدن اصل علوم و پس از آن در صدد تحصيل آنها برآمدن  است. البتّه ؛ به شرط اخلاص. ولی ؛ اينکه هر يک از اين سه عنوان بر کدام يک از علوم منطبق است؟ بايد گفت :  « آيه محکمه » عبارت است از : علوم عقليّه و عقايد حقّه و معارف الهيّه که شامل ؛ علم به ذات مقدّس حقّ و معرفت اوصاف جلال و جمال و علم به عوالم غيبيّه و علم به انبياء و اولياء و مقامات و مدارج آنها و علم به کتب آسمانی و کيفيّت نزول وحی و تنزل ملائکه و روح و علم به آخرت و حقيقت عالم برزخ و قيامت که متکفّل اين علم ، پس از انبياء و اولياء ( عليهم السّلام ) فلاسفه و حکماء و اصحاب معرفت و عرفان هستند.

       « فريضه عادله » عبارت است از : علم اخلاق و تصفيه قلوب که شامل ؛ علم به محاسن اخلاق ، مثل ؛ صبر ، شکر ، حياء ، تواضع ، رضا ، شجاعت ، سخاوت ، زهد ، ورع ، تقوی و ... و علم به چگونگی  به  دست  آوردن آنها و مقدّمات و شرايط آنها و علم به قبايح اخلاق ، مانند ؛ حسد ، کبر ، رياء ، حِقد ، غش ، حبّ رياست و جاه ، حبّ دنيا ، حبّ نفس و ... و علم به مبادی وجود آنها و علم به چگونگی تنزُّهِ ^۲ از آنها که متکفّل اين علم نيز ، پس از انبياء و اوصياء (عليهم السّلام ) علماء اخلاق و اصحاب رياضات و معارفند.

        « سنّت قائمه » عبارت است از : علم ظاهر و واجبات شرعيّه که تعبير به سنّت شده است که همان علم فقه و مبادی آن است که متکفّل آن علماء ظاهر و فقها و محدّثين هستند ، پس از انبياء و اوصياء ( عليهم السّلام ).

        بسياری از علوم ، هر يک به تقديری ، داخل در يکی از اين اقسام سه گانه ای است که رسول اکرم ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) ذکر فرموده اند ، مثل ؛ علم طب و نجوم در صورتی که به ديده آيت و علامتی از علامات الهي به آنها بنگريم يا علم تاريخ در صورتی که با نظر عبرت به آن مراجعه کنيم و مانند آنها از ساير علوم ، البتّه ؛ چنانچه تحصيل اين علوم ما را از علوم آخرت منصرف نمايند ، مذموم می باشند.  

        پس ؛ کليّه علوم  به سه قسم تقسيم می شوند : يکی علومی که سودمند به حال انسان است به حسب احوال و مقامات که همان است که حضرت رسول ( صلّی ا... عليه و آله و سلّم ) علم دانسته اند و آن را به سه قسمت تقسيم فرموده اند. ديگر آن علمی که ضرر می رساند به حال انسان و او را از وظايف لازمه خود منصرف می نمايد که اين قسم از علوم مذمومه است و نبايد انسان پيرامون آنها بگردد ، مانند ؛ علم سحر و شعبده و امثال آن و سوّم آن علمی که ضرر و نفعی ندارد و اين قسمت از علوم را اگر انسان بتواند بايد با يکی از علوم ثلاثه تطابق دهد و جايگزين نمايد ؛ چراکه تنها اين علوم هستند  که  انسان  را  از  نيستی به هستی و از تاريکی به روشنايی و از فناء به جاودانگی می رسانند.