عرفا گويند : « ظَهَرَ الوُجُودُ بِسم الله الرحمن الرحيم : هستی با اسم خداوند رحمان رحيم پديدار گشت. »^۳ خدای تعالی نيز در قرآن مجيد کلام خود را به نام خود که عزيزترين نام است آغاز کرده تا آنچه در کلامش هست ، مرتبط با نام او باشد و نيز ادبی باشد تا بندگان خود را به آن ادب مؤدب کنند و به بندگان بياموزد تا اعمال و افعال و گفتارشان را با نام وی آغاز نموده تا اعمالشان خدايي شود. رسول خدا ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) فرمودند : « هر امری از امور که اهميتی داشته باشد ، اگر به نام خدا آغاز نشود ، ناقص و ابتر می ماند و به نتيجه نمی رسد. »^۴

        کلام خدا با بسم الله آغاز گرديده است. کلام ، خود فعلی است از افعال و ناگزير دارای وحدتی است ؛ پس ، لا جرم کلام خدا از اول تا آخرش معنای واحدی دارد و آن معنای واحد غرضی است که غرض واحد ، هدايت خلق است ؛ پس ، در حقيقت هدايت خلق با نام خدا آغاز شده ، خدايی که مرجع همه بندگان است. حال آنکه اين جمله بر سر هر سوره  تکرار  شده  است و  از آنجا که هر سوره ای غرضی خاص و معنای مخصوصی را ايفاء می کند ؛ پس ، با بسم الله بعدی غرض سوره قبل نيز پايان خواهد يافت.

        بسم الله در سوره حمد راجع به غرضی است که در خصوص اين سوره است که آن حمد خداست ؛ اما ، نه تنها به زبان ؛ بلکه به اظهار عبوديت و نشان دادن عبادت و کمک خواهی و درخواست هدايت ؛ پس ، کلامی است که خدا به نيابت از طرف بندگان خود گفته تا ادب در مقام اظهار عبوديت را به بندگان خود بياموزد که چگونه خدا را ثناء گويند و اظهار بندگی کنند.^۵

       در کتاب عيون از حضرت رضا ( عليه السلام ) و از پدران بزرگوارشان و از امير المؤمنين ( عليه السلام ) روايت شده که فرموده اند :  « از رسول  خدا  ( صلی الله عليه و آله و سلم )  شنيدم  که می فرمودند : " خدای تعالی فرموده است که فاتحه الکتاب را بين خودم و بنده ام تقسيم کرده ام ؛ نصفش از من و نصفش از بنده من است و بنده ام هرچه بخواهد به او می دهم. " »^۶ چنانچه در حديث نبوی آمده است که از ابتدای سوره تا ايّاکَ نَعبُدُ از آن حق است و ايّاکَ نَعبُدُ و ايّاکَ نَستَعين مشترک بين حق و عبد است و از آنجا تا آخر سوره مختص به عبد است.^۷ چون بنده ای می گويد : « بسم الله الرحمن الرحيم » خدای عزّو جل می فرمايد : « بنده ام کار خود را با نام من آغاز کرد و بر من است اينکه امور او را در آن کار به اتمام برسانم و در احوالش  برکت بگذارم » و  چون او می گويد : « الحمد لله رب العالمين » پروردگار  متعال می فرمايد : «  بنده من  مرا حمد  گفت و  اقرار  کرد  که  نعمت هايی که در اختيار دارد ، از ناحيه من است و بلاهايی که به وی نرسيده ، باز به لطف و تفضل من است و من شما فرشتگان را گواه می گيرم که نعمت های دنيايي و آخرتی او را زياد نموده ، بلاهای آخرت را از او دور کنم ؛ همانطور که بلاهای دنيا را از او دور کردم. »

        چون بنده می گويد : « الرَّحمن الرَّحيم » خدای جلّ جلاله می فرمايد : « بنده ام شهادت داد که من رحمان و رحيم هستم ، من نيز شما را شاهد می گيرم که بهره او را از نعمت و رحمت خود فراوان ساخته و نصيبش را از عطاء خودم جزيل و بسيار کنم. » و چون او می گويد : « مالک يوم الدين » خدای تعالی می فرمايد : « شما شاهد باشيد ، همانطور که بنده ام اعتراف کرد به اين که من مالک روز جزا هستم ؛ در آن روز که روز حساب است ، حساب او را آسان می کنم و حسنات او را قبول نموده و از گناهانش صرفنظر می کنم و چون او  می گويد : «  اياک نعبد » خدای  تعالی  می فرمايد : « بنده ام راست گفت و به راستی مرا عبادت کرد و به همين جهت شما را گواه می گيرم ، در برابر عبادتش پاداشی دهم که هرکس در عبادت راه مخالف او را رفته باشد ، به حال او رشک برد. »

        چون بنده می گويد : « و ايّاک نستَعين » خدای تعالی می فرمايد : « بنده ام از من استعانت جست و به سوی من پناهنده گشت ؛ من نيز شما را شاهد می گيرم که او را در امورش اعانت کنم و در شدائد به دادش برسم و در روز گرفتاری هايش دست او را بگيرم. » و چون او می گويد : « إهدِنا الصِراطَ المُستقيم » تا آخر سوره ، خدای عز و جل می فرمايد : « همه اينها و آنچه غير اينها درخواست کند برآورده  است. من  همه  درخواستهايش را  استجابت  کردم  و  آنچه  آرزو دارد برآوردم و از آنچه می ترسد ايمنی بخشيدم. »^۸

        حقيقتاً اين سوره برای عبادت درست شده و در قرآن هيچ سوره ای نظير آن ديده نمی شود ؛ زيرا ، اولاً ، از اول تا آخرش کلام خداست در مقام نيابت از بنده اش و اينکه بنده اش وقتی روی دل متوجه به سوی او می سازد و خود را در مقام عبوديت قرار می دهد چه می گويد. ثانياً ، اين سوره به دو قسمت تقسيم شده است ؛ نصفی از آن برای خدا و نصفی ديگر برای بنده خدا. ثالثاً ، اين سوره مشتمل بر تمام معارف قرآنی است و با همه کوتاهی اش به تمامی معارف قرآنی اعم از ؛ توحيد ، نبوت ، معاد و هدايت بندگان به سوی آنچه مايه صلاح دنيا و آخرتشان است ، اشعار دارد^۹ و  با کوتاه ترين لفظ و روشن ترين بيان به آنها اشاره نموده است. ^۱۰