بخش سوم

       ۳- بايد به قول و فعل خود مسلط شويم و پس از مسلط شدن ، آن را از غضب خالی کنيم. از هر موضعی که غضب در آن است ، دور شويم و بدين وسيله ؛ مشکل غضب را حل کنيم.

       ۴- با افراد غضبناک مصاحبت نکنيم. اگر با اين دسته افراد همنشين شويم ، خواه ناخواه ، خوی آنها را  می گيريم.  افراد غضبناکی  هستند که  اين حالت  را شجاعت  يا مردانگی و يا برتری طلبی می دانند. آنها با تخليه غضب و به کار بردن قدرت در زورگويی ، خود را موفق و بزرگ می دانند ؛ در حالی که همانطور که ذکر شد ، پيامبر اکرم ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) فرموده اند : « شجاع کسی است که بتواند غضبش را بپوشاند. » ^۱

       ۵- تامل پس از تفکر ، تدبر پس از تامل ، به دنبالش سکوت در هنگام غضب و عدم تکرار غضب و سپردن اين عمل به خدا ، يکی از بهترين راههای کنترل غضب است. 

       آگاه باشيم که همه چيز در دست خداست ؛ پس ، اگر همنشين غضبناکی داريم ؛ حتماً ، خداوند او را در سر راه ما قرار داده تا ما خود را تزکيه کنيم. از کنار يک انسان مغضوب انسانهای حليم به وجود می آيند. اگر همه چيز را از خدا ببينيم ، رشد می کنيم ؛ درحالی که اگر مسائل را از خدا نبينيم ، در دل خود عقده و کينه ای حس می کنيم. اين عقده تا زمان پيری ما می ماند و در پيری خود را سراسر قدرت می بينيم و به همه زور می گوييم.

       بايد در سنين کم غضب را در خود نابود کنيم. روی عيب ديگران را بپوشانيم. در صدد پيدا کردن و رفع عيوب خود باشيم و بدانيم که در هر شرايطی که هستيم ، خداوند روزی ما را داده است. به روزی خود راضی باشيم و هر چه به ما می رسد را از جانب خدا بدانيم.

       ۶- انسان غضبناک دل بيمار و عقل ناقص دارد. آدم غضبناک هر کاری می کند ، نفعی برای خودش قائل می شود. اين انسان ضعف نفس دارد ؛ به همين دليل ، ادعای قدرت دارد و حتی دست به پرخاشگری هم می زند.

       انسان عاقل با زورگويی و قدرتمندی چيزی را به دست نمی آورد ؛ بلکه با تفکر و تدبر و مصالحه و نيت خالص جلو می رود. انسان غضبناک بد بين هم هست ؛ چون ، ضعيف النفس است و دلی بيمار و عقلی ناقص دارد ؛ لذا ، همه چيز را با ديد منفی و بد نظاره می کند. آدم دانا هرگز گرفتار اين صفت نمی شود ؛ پس ، آگاهی هم بسيار موثر است.

       ۷- اگر هنگام قدرت به ياد قدرت لايزال الهی بيفتيم ، هرگز از قدرت خود استفاده منفی نمی کنيم. به ديگران زور نمی گوييم و خود را بر ايشان مسلط نمی بينيم.

       در مستدرك الوسائل به نقل از كتاب مناقب ابن شهرآشوب آمده است : « چون حضرت اميرالمومنين علی ( عليه السلام ) در جنگ خندق بر عمرو بن عبدود غلبه کرد ، قبل از آنکه حضرت ضربتی بر وی وارد کند ، عمرو به ايشان سخن زشتی گفت و حضرت قدری تأمل کرد و حذيفه از سوی آن حضرت دفاع كرد. پيامبر ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) فرمودند : " حذيفه! اندكي تأمل كن ، علی به زودی سبب وقفه كار خود را بازخواهد گفت. " سپس ، علی ( عليه السلام ) عمرو را كشت و به نزد پيامبر ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) بازآمد. رسول خدا ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) علت وقفه علی ( عليه السلام ) را از وی سؤال كردند. آن حضرت پاسخ دادند : " او به مادرم دشنام داد و بر صورتم آب دهان افكند ، ترسيدم او را به خاطر ارضای نفس خودم بكشم ؛ لذا ، اندكی رهايش كردم تا خشمم فرو نشست ؛ آنگاه ، او را برای خدا كشتم. » ^۲

             از     علی      آموز      اخلاص      عمل‏           شير   حق   را   دان   مطه  ر از  دغل‏
            در   غزا   بر    پهلوانی    دست    يافت‏            زود   شمشيری   برآورد    و   شتافت‏
            او     خدو    انداخت    بر    روی    علی‏           افتخار    هر     نبی     و    هر     ولی‏
            آن   خدو  زد  بر  رخی   كه   روی   ماه‏            سجده  آرد   پيش   او  در   سجده‏گاه‏
            در  زمان   انداخت   شمشير  آن   علی‏           كرد    او     اندر     غزايش      كاهلی‏
            گشت    حيران   آن   مبارز   زين   عمل‏           وز   نمودن   عفو   و  رحمت  بی محل‏
            گفت    بر    من    تيغ    تيز    افراشتی‏           از   چه     افكندی     مرا     بگذاشتی‏
            آن   چه   ديدی    بهتر    از   پيكار   من‏           تا  شدستی   سست   در  اشكار من‏
            آن چه ديدی كه چنين خشمت نشست‏           تا  چنان  برقی   نمود  و   باز   جست‏
            در       شجاعت      شير      ربانيستی‏           در   مروت   خود   كه    داند   كيستی  
            ای  علی  كه  جمله   عقل   و   ديده‏ای‏          شمه‏ای    واگو    از     آنچه    ديده‏ای‏
            تيغ    حلمت   جان    ما   را   چاك   كرد           آب   علمت    خاك   ما   را   پاك   كرد
            راز      بگشا      ای     علی     مرتضی‏           ای  پس  سوء  القضا حسن القضاء ...
            گفت   من   تيغ   از   پی   حق   می‏زنم‏            بنده      حقم      نه      مأمور     تنم‏
            شير     حقم     نيستم     شير     هوا            فعل   من   بر   دين   من  باشد   گواه
            رخت    خود    را   من    زره   برداشتم‏             غير  حق   را    من    عدم   انگاشتم‏
            آنكه  از  بادی رود  از  جا  خسی  است‏            زانكه  باد  ناموافق  خود  بسی  است‏
            باد    خشم    و   باد    شهوت   باد  آز             برد   او    را    كه    نبود    اهل    نماز
            كوهم   و   هستی  من   بنياد   اوست‏            ور   شوم   چون   كاه  بادم  ياد اوست‏
            جز    به    باد    او    نجنبد    ميل  من‏             نيست  جز  عشق احد  سر  خيل من‏
           خشم   بر   شاهان شه  و  ما  را غلام‏             خشم   را   هم   بسته‏ام    زير   لگام‏
           تيغ  حلمم   گردن   خشمم  زده  است‏            خشم حق بر من چو رحمت آمده است‏
           چون    درآمد    در    ميان    غير    خدا             تيغ    را     اندر     ميان    كردن    سزا ^۳

       وقتی  خدا را  در مرکز قدرت نبينيم ، هر چه به دست ما می سپارند - تا حد امکان - آن را کش می دهيم و وقفه می اندازيم ، به امورات مختلف بسيار می پردازيم و خود را مشغول می کنيم. علت آن ، قدرت زيادی است که در خود احساس می کنيم ؛ پس ، بدانيم که در هنگام قدرت ، بر ضعيفان نتازيم و با ياد خدا دل را آرامش دهيم.

       ۸- اگر ضعيفی زير دست ما قرار گرفت ، قتل نفس نکنيم. ضعيف کشی و ظلم به ضعيفان همان قتل نفس است ؛ لذا ، هميشه در نظر داشته باشيم که شايد روزی اين ضعيف قوی شود و پاسخ ظلم ما را بدهد.

       ۹-  برای  جلب  دوستی  ديگران ،  بهترين کار بردباری است. بردباری ؛ برای انسان عزت نفس می آورد. همه به انسان بردبار احترام می گذارند. سعی کنيم در مواضع قدرت ، بردبار باشيم و بدانيم که همه اطرافيان ما اين را درک می کنند و به ما محبت پيدا می کنند.

       ۱۰- اگر بدانيم صورت ما هنگام غضبناک شدن چه شکلی پيدا می کند ، جرأت نخواهيم کرد غضبناک شويم. هنگامی که گفتار و رفتار ما ؛ نه نظم دارد ، نه ادب و احترام و نه خداپسندانه است ، چگونه می خواهيم به خليفه الهی برسيم؟! بايد نفس را زير پای خود بفشاريم تا صفات رذيله مثل ، غضب نفسانی نابود شوند.

       ۱۱- در هنگام غضبناک شدن تغيير حالت دهيم. اگر ايستاده ايم ، بنشينيم. اگر نشسته ايم ، دراز بکشيم. با آب سرد غسل کنيم. وضو بگيريم. به سر و صورت آب بپاشيم تا غضب تبديل به آرامش شود. ( در بحث جلوگيری از فوران غضب به استناد احاديث ذکر شده است. )

       برای علاج قطعی غضب ؛ همانگونه که ذکر شد شناخت عامل غضب بسيار مهم است و سپس ، مطالعه در آيات و احاديثی که درباره غضب و مضرات آن وارد شده است.

       ۱۲-  ما  بايد به اکتساب و فراگيری حلم که ضد غضب است بپردازيم. بايد حلم را بشناسيم ، يعنی ؛ اگر در کمال قدرت باشيم و اختيارات هم داشته باشيم ، با مراقبه نگذاريم ظلمی برپا شود. نبايد روی غضب خود سرپوش بگذاريم ؛ چون ، بالاخره اختيار از دست داده و عکس العمل منفی نشان می دهيم. بايد سعی کنيم غضب را مهار کنيم ؛ حالا ، يا با تغيير موضع خود يا با ذکر و دعا خواندن يا با غسل صبر و يا با  هر  کدام از اموری  که  غضب را  کنترل  می کند. اگر  اين فکر را بکنيم که فعلاً صبر می کنيم تا بعداً تلافی کنيم ، يعنی ؛ غضب را به عقده و کينه تبديل کرده ايم و اين حلم نيست. شايد با صبر و بردباری بتوانيم موقتاً جلوی غضب را بگيريم ؛ ولی ، برای رفع کامل غضب از وجودمان ، بايد حلم را جايگزين کنيم.