مُعجَب به علم هم ، به علم خويش افتخار می کند ، مثلاً ؛ ميان تمام پزشکان متخصص پوست ، يکی از همه بهتر و تميزتر کار می کند و دچار عُجب می شود ؛ در حالی که به اين نکته نمی انديشد که اگر خدا اراده کند و عقل و هوش او برود ، گوش او نشنود ، چشم او نبيند و ... آيا علم او به دردش خواهد خورد؟ آيا همان پزشک ماهر خواهد ماند؟ پس ؛ عقل و علم ما با عنايت خدا کار می کند و ما نقشی نداريم.

برای علاج عُجب به عقل و علم چه کنيم؟

        علم مثل بارانی است که از آسمان فرو می آيد و به طور يکسان بر تمام مناطق زمين می بارد. خداوند باران علم را بر تمام انسانها ارزانی می دارد ، ولی ؛ ما به اندازه استعداد و توانايی خود علاوه بر اراده مان ، علم را دريافت می کنيم. همانند قطعات زمين که در نگهداری باران ( در درون خود ) متفاوتند.

        باران با خود نشاط و تازگی ببار می آورد ، علم نيز با خود نشاط و عشق می آورد. باران باعث رويش گياهان می شود و گياهان به واسطه آن ثمر می دهند ، علم نيز باعث رويش و رشد درخت دانايی در ما می شود و ما هر چقدر به اين درخت بهتر و بيشتر رسيدگی کنيم ، ثمره آن بهتر خواهد بود.

        وظيفه ما اين است که به درخت علم رسيدگی کنيم تا ميوه های بهتر و سالم تری به دست آوريم. تلاش ما بايد در راه خدا باشد و اگر با اين نيّت کار کنيم ، باغ علمی خواهيم داشت که در آن ميوه هايی بزرگ و شيرين همراه با سرسبزی و صفايی واقعی رشد خواهند کرد.

        ما موظفيم عالم به علوم دنيايی شويم و به حقيقت آن دست پيدا کنيم تا دانش دنيوی تبديل به علم اخروی شود. ذهن و فکر ما بايد پاک و سالم باشد. اوهام و خيالات و مشکلات فکری و ذهنی بايد حل شود تا آدمی متوجه عيوب و رذايل درونی خود گردد ، پس ؛ با مراقبه و محاسبه شديد انسان می تواند خود را از رذايل درونی پاک کرده و به ذهن و فکری پاک دست يابد و در اين حالت است که درخت علم در ما به حد کمال و رشد می رسد و ميوه هايی ايده آل و اخروی می دهد و به درد آخرت مان هم می خورد.   

فروتنی ثمره علم و دانايی

        ثمره علم ، فروتنی است. بايد در مقابل علمی که به دست می آوريم سرمان پايين تر بيايد ، مثل ؛ درختی که هر چه پربارتر است شاخه هايش به زمين نزديک تر می باشد. بايد در مقابل خداوند احساس حقارت کنيم ؛ چرا که اگر خداوند اين نبوغ و توانايی را نمی داد ، ما چطور می توانستيم عالم شويم؟!

        بايد در مقابل خدا و بندگان خدا متواضع و فروتن باشيم. در حديث قدسی آمده است که : « تا خود را بی قدر دانی در نزد ما قدر و مرتبه ات بالا است. هر وقت خود را قدر دانستی در برابر ما هيچ نيستی. » ^۱

        خداوند در دو جايگاه بر انسان می خندد : ۱. زمانی که خدا بخواهد به کسی عزت بدهد ، پس ؛ اگر همه انسانها جمع شوند تا او را پايين بکشند و پست کنند ، نمی توانند. ۲. وقتی که خدا بخواهد انسان را پايين بکشد که اگر همه عالميان جمع شوند تا او را بالا ببرند و عزت دهند ، نمی توانند و خداوند - در واقع - به اين جهالت و سعی بيهوده آنان می خندد. ^۲   در قرآن می خوانيم : «قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ المُلكِ تُؤتِي المُلكَ مَن تَشَاء وَ تَنزِعُ المُلكَ مِمَّن تَشَاء وَ تُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الخَيرُ إِنَّكَ عَلَیَ كُلِّ شَيءٍ قَدِيرٌ : بگو ای پيغمبر ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) بار خدايا! ای پادشاه ملک هستی! تو هر که را خواهی عزت ملک و سلطنت بخشی و از هر که خواهی بگيری و به هر که خواهی عزت و اقتدار بخشی و هر که را خواهی خوار گردانی. هر خير و نيکويی به دست تو است و تنها تو بر همه چيز توانايی. » ( سوره آل عمران / آيه ۲۶ ) همچنين ؛ در بخشی از دعای يستشير نيز ، چنين آمده است : « فَاَنا اَشهَدُ بِاَنَّکَ اَنتَ ا... لا رافِعَ لِما وَضَعتَ وَ لا واضِعَ لِما رَفَعتَ وَ لا مُعِزَّ لِمَن اَذلَلتَ وَ لا مُذِلَّ لِمَن اَعزَزتَ و لا مانِعَ لِما اَعطَيتَ وَ لا مُعطِیَ لِما مَنَعتَ : من گواهی می دهم که تنها تويی خدا که هر که را پست گردانی ، کسی بلندش نتواند کرد و هر که را بلند مرتبه  گردانی ، کسی پست و حقيرش نتواند کرد و هر که را ذليل و خوار کنی ، کسی عزيزش نتواند کرد و هر که را عزيز گردانی ، هيچ کس خوار و ذليلش نتواند کرد و هر که را عطا کنی ، کسی منعش نتواند کرد و از هر که منع عطا کنی ، کسی به او عطا نتواند کرد. »

        اين را بدانيم که بايد عالِم باشيم وگرنه ؛ در قيامت به صورتی محشور می شويم که برای همه مردم ( در صحنه محشر ) زننده است. از بوی بد و صورت زشت و وضع بدنمان مردم فرار می کنند و ما را در کنار خود نمی پذيرند. امير المومنين علی ( عليه السلام ) از رسول خدا ( صلی ا... عليه و اله و سلم ) نقل فرمودند : « ... إنَّ أهلَ النَّارِ لَيَتَأَذَّونَ مِن رِيحِ العَالِمِ التَّارِكِ لِعِلمِه‏ ... : ... به درستی که اهل دوزخ از بوی گند عالم بی‏عمل در آزارند ... . » ^۳ در معراج السعاده حديث ديگری هم آمده که حضرت پيغمبر ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) فرمودند : « در روز قيامت عالم را آورند و به جهنم می افکنند به نوعی که روده های او بيرون می افتد و بر دور آنها می گردد ؛ همچون خری که بر دور آسيا گردد. پس او را به دور دوزخ می گردانند تا همه اهل جهنم او را مشاهده کنند. پس به او گويند که : چه شده است تو را؟ گويد که : من مردم را به خوبی می خواندم و خود به جا نمی آوردم و از بدی منع می کردم و خود مرتکب آن می شدم. » ^۴ پس ؛ عالِم متواضع به علم خود عمل می کند ، لذا ؛ در علم خود به تعالی می رسد.

        نقل است : « زمانی که آيت ا... ميرجهانی ساکن تهران بودند ، مسجدی بود که شرايط مناسبی داشت و اهل مسجد از آقا درخواست کرده بودند تا امامت جماعت آنجا را عهده دار شوند ، اما ؛ ايشان قبول نمی کردند. بعضی ها به ظاهر ايشان را نصيحت می کردند  و می گفتند : " شما چرا امامت جماعت را تقبل نمی کنيد؟ اگر قبول  کنيد مردم نيز به فيض می رسند ؛ در ضمن اينکه برای شما هم چندان مشکل نيست. " علامه در جواب ( به اين مضمون ) فرموده بودند : " وقتی امام جماعت وارد مسجد می شود ، صفوف آماده جماعت را می بيند و خادم برای ورود آقا صلوات می فرستد و مردم هم سلام و احترام می کنند ، امام جماعت يک حالت خوشی پيدا می کند و همين خوشی هوای نفس است. شما که امامت جماعت را می پذيريد ، افراد نفس کُشته ای هستيد ، اما ؛ من می ترسم. " » ^۵

        همچنين ؛ مرحوم نراقی راجع به جناب حذيفه يمانی که از اصحاب خاص حضرت علی ( عليه السلام ) بود ، می‏نويسد : « روزی بنا به استدعای جمعی حذيفه به امامت نماز ايستاد تا به او اقتداء کنند. پس از نماز اول رو به جماعت گفت : " ای مردم! يا به ديگری اقتداء کنيد يا نمازتان را فُرادا بخوانيد. " پرسيدند : " چرا؟ " گفت : " برای اينکه در نماز از خاطرم گذشت ؛ من از شما بهترم. " » ^۶

        در واقع ؛ حذيفه با اين سخن ، در مقابل شيطان ايستاد و نگذاشت شيطان بر او غلبه نمايد و عنان نفسش را هماندم به دست گرفت و مهار کرد.

علمای آخرتی و نشانه هايشان

        اما ؛ در ميان علما ، علمايی هستند که جای دنيا را با آخرت عوض کرده اند. ايشان علمای آخرتی هستند و به دنبال آباد سازی دنيا نمی باشند و چند نشانه برجسته دارند ؛

        الف) ايشان دائم مراقب رفتار و احوال خود هستند.

        ب) به رفتار ديگران کاری ندارند. ( مقابله به مثل نمی کنند. )

        ج) علم خود را به رخ ديگران نمی کشند ؛ بلکه دائماً می خواهند - در نهايت تواضع - آن را به ديگران منتقل کنند ؛ حتی ، اگر علم اندکی داشته باشند ، باز هم به ديگران منتقل می نمايند.

        د) از امورات دنيايی فراری هستند و به آنچه در دنيا هست اعتنا نمی کنند.

        هـ) اگر به مجلسی وارد شوند ، هر جا که ممکن شد می نشينند. ( برتری طلبی ندارند. )

        اين از سيره رسول خدا ( صلی ا... عليه و آله و سلم ) است ^۷ ، لذا ؛ ايشان هم به مقام و شخصيت خود فکر نمی کنند و هر کجای مجلس جای خالی بود می نشينند.