عید قربان ( در عربی : عید أضحی )  یکی از روزهای فرخنده در تقویم اسلامی است. روز دهم ذی الحجه ( از ماه قمری ) ، مصادف با عید قربان از گرامی ترین عیدهای مسلمانان است که به یاد امتحان بزرگ حضرت ابراهیم و فرزندش حضرت اسماعیل ( علیهما السّلام ) توسط بسیاری از مسلمانان جشن گرفته می شود.

        عید قربان از جمله تعطیلات رسمی مسلمانان است که از یک تا چهار روز جشن گرفته می شود و در طی آن مردم با پوشیدن بهترین پوشاک خود - پس از انجام عبادات - به دید و بازدید و جشن و سرور می پردازند.

        البتّه ؛ برگزار کردن مراسم قربانی در این عید بر همه واجب نیست و تنها بر زائران کعبه در مراسم حج تمتّع واجب می گردد ، امّا ؛ بسیاری از مسلمانان در سراسر جهان در این روز ؛ گوسفند ، گاو یا شتری را قربانی کرده و گوشت آن را بین همسایگان و مستمندان تقسیم می کنند.

        حاجیان در این روز پس از به پایان رساندن مناسک حج و ذبح قربانی ، آنچه بر آنان در حال احرام حرام شده بود ، مانند ؛ نگاه کردن در آینه ، گرفتن ناخن و شانه زدن مو و ... حلال می گردد.

        با توجه به اینکه حج ، یکی از عبادتهای بسیار مهم در اسلام است ، لذا ؛ به انجام رساندن آن برای هر مسلمانی بسیار شادی آور است و در نتیجه ؛ روزی که پس از انجام وظایف سنگین حج ، به عنوان جایزه الهی و اتمام احرام پیش می آید را عید می دانند.

همچنین  ؛  در روایت های مکرری نقل شده که در روز عید قربان قربانی کنید تا گرسنگان و بیچارگان نیز ، به خوراک برسند.

        در قرآن کریم و نیز روایات مختلف آمده است که ابراهیم ( علیه السّلام ) در سنین کهنسالی دارای فرزندی شد که او را اسماعیل نام نهاد و برایش بسیار عزیز و گرامی بود. پس از چند سال ؛ هنگامی که اسماعیل ( علیه السّلام ) به سنین جوانی رسید ، فرمان الهی در خواب به حضرت ابراهیم ( علیه السّلام ) نازل شد و بدون ذکر هیچ دلیلی به او دستور داده شد تا اسماعیل ( علیه السّلام ) را قربانی کند.

        حضرت ابراهیم ( علیه السّلام ) پس از کشمکش های درونی ، در نهایت با موافقت خالصانه فرزندش ، به محل مورد نظر رفتند و آن حضرت آماده بریدن سر فرزندِ محبوب خود شد ، امّا ؛ به هنگام اجرای فرمان الهی ، خداوند متعال که ابراهیم ( علیه السّلام ) را سربلند در این امتحان یافتند ، گوسفندی را برای انجام ذبح به نزد آن حضرت فرستادند.

        بدین ترتیب ؛ ایثار و عشق این پیامبر الهی به انجام « فرمان خدا » ، فریضه ای برای حجاج شد تا هر ساله در چنین روزی قربانی کنند. همچنین ؛ در این روز مستحب است که نماز عید قربان برپا گردد که در ادامه بدان اشاره خواهد شد.

        نخستین حکمتِ روشن قربانی که در قرآن به آن اشاره شده است ؛ رسیدن به بالاترین مراتب تقوا می باشد. در آیه ۳۷ از سوره حج می خوانیم که : « لَن يَنالَ ا... لُحُومُها وَ لا دِماءُ ها وَ لکِن يَنالُهُ التَّقوی مِنکُم ... : هرگز گوشت این قربانی ها نزد خدا به درجه قبول نمی رسد ، لیکن ؛ تقوای شماست که به پیشگاه قبول او خواهد رسید ... . »

یعنی ؛ خون و گوشت قربانی که جزء مناسک در مِنی است ، به خدا نمی رسد ؛ بلکه روح عمل است که تقرّب می آورد و تقوای این کار به خدا می رسد. عمل قربانی کردن ، در واقع ؛ یک حُکم دارد و یک حکمت. حُکم آن ؛ کشتن یک گوسفند و حکمت آن ؛ بالا رفتن تقوا است.

        تقوا ؛ مراتبی دارد و قربانی می تواند اشاره به بالاترین مراتب تقوا باشد. یک مرتبه از تقوا ؛ اجتناب از گناهان است و مرحله بالاتر ؛ اجتناب از مُطلقِ کارهای ناپسند ، چه گناه باشد و چه مکروه و بالاترین مرتبه تقوا نیز ؛ این است که در دل انسان جز محبّت و عشقِ به خدا و ارزش های دینی چیز دیگری نباشد که  « دل حَرَم خداست. »

        نخستین حکمتی که قربانی در حج دارد این است که حضرت ابراهیم ( علیه السّلام ) ، اسماعیل ( علیه السّلام ) را برای قربانی آماده کرده که داستانش در قرآن سوره صافات آیه ۱۰۲ آمده است : « پسر عزیزم من در خواب دیدم که خداوند به من دستور داده تو را قربانی کنم. » پسر هم تسلیم شد و گفت : « هر چه خدا به تو دستور داده ، درباره من انجام بده و من صبر می کنم. » ^۱

پیرمردی که در اواخر عمر ، خداوند به او جوان برومندی مانند اسماعیل ( علیه السّلام ) داده است ، اکنون ، می خواهد او را با دست خودش قربانی کند. این اشاره به بالاترین درجات تقوا است ، یعنی ؛ عاشق خدا هیچ نوع وابستگی و دلبستگی ندارد. تا انسان از همه وابستگی ها و دلبستگی ها نگذرد ، به کمال مطلق و محبوب مطلق نمی رسد.

        به عبارت دیگر ؛ وقتی انسان از همه محبوب ها گذشت و دل را از محبّت غیر خدا خالی کرد ؛ آن وقت  است  که به محبوب مطلق که خداوند است ، خواهد رسید ؛ چرا که « قلب المؤمن عرش الرّحمن : دل مؤمن عرش خداست » و در اینجاست که انسان به عید مطلق می رسد. قربانی روز عید می تواند اشاره ای  باشد  به  بالاترین  مراتب  تقوا که حاجی در اثر حج و نورانيّت حج به آن دست می یابد و این عید ؛ همان عید لقاء ا... است.

نماز عید قربان

        برخلاف  جشن ها  و اعیاد در سایر ملل ، که آمیخته به غفلت ها ، هوسرانی ها و شهوات است ، اعیاد اسلامی همراه با ؛ غسل ، طهارت ، نماز ، دعا ، انفاق و صدقات و ... است.

اینک به توضیح مختصری پیرامون نماز عید قربان می پردازیم :

        این نماز ، در زمان حضور امام عصر ( عجّل ا... تعالی فرجه شریف ) واجب است و باید به جماعت خوانده شود ، ولی ؛ در زمان غیبت از مستحبات است.

وقت آن ، از اول آفتاب روز عید تا ظهر است ، ولی ؛ بهتر است که در آغاز روز ، پس از بلند شدن آفتاب خوانده شود.

در رکعت اول ؛ بعد از خواندن حمد و سوره ، باید پنج تکبیر گفته شود و پس از هر تکبیر ، یک قنوت. در قنوت ، هر دعایی می توان خواند ، ولی ؛ بهتر است این دعا که در مفاتیح و رساله های عمليّه آمده است ، خوانده شود : « اللّهُمَّ أَهلَ الكِبریاءِ وَ العَظَمه وَ أهلَ الجُودِ وَ الجَبَرُوتِ وَ أَهلَ العَفو وَ الرَّحمَه وَ أَهلَ التَقّوی وَ المَغفِرَه ، أَسئَلُكَ بَحَقِّ هذَا الیوَمِ الّذی جَعَلتَهُ لِلمُسلِمینَ عیداً وَ لِمُحَمّدٍ صَلّی ا... عَلیه وَ آلِهِ ذُخراً وَ شَرَفاً وَ کِرامتاً وَ مَزیداً ، أَن تُصَلّی عَلی مُحَمّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَن تُدخِلنی فی كُلِّ خَیرٍ أَدخَلتَ فیهِ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّد وَ أَن تُخرِجَنی مِن كُلِّ سُوءٍ أَخرَجتَ مِنهُ مُحَمَّداً وَ آل مُحَمَّدٍ ، صَلَوٰاتُكَ عَلَیهِ وَ عَلَیهِم ، اللّهُمَّ إنی أَسئَلُكَ خَیرَ ما سَئَلَكَ مِنهُ عِبادُكَ الصّالِحُونَ وَ اَعُوذُ بِكَ مِمّا استَعاذَ مِنهُ عِبادُكَ الصّالِحُونَ. »

در  رکعت  دوم  ؛  پس  از  خواندن حمد ، چهار تکبیر است که پس از هر تکبیر ، همان قنوت خوانده می شود.

        نماز عید قربان با معنويّت خاصّی که دارد ، دل ها را متوجه خدا می کند و حالت توبه و استغفار در دل ها ایجاد می نماید و مستحب است که انسان پیش از نماز عید ، غسل کند و دعاهای خاصّی را بخواند و در فضایی باز و در زیر آسمان به نماز بایستد.

        پیش از نماز عید قربان و نیز ، عید فطر و پس از آن تکبیرهایی گفته می شود که همه  بزرگ شمردن خدا و توحید و ستایش او و شکر بر نعمت هدایت است. در قنوت نماز عید همانطور که پیشتر ذکر شد  ، دعای « اللّهم اهل الکبریاء و العظمه ... » بهتر است. در این دعا ؛ خدا را  به عظمت ، جبروت ، عفو ، رحمت و بخشش می شناسیم و یاد می کنیم و از او ، به حقّ و منزلت این روز بزرگ که عید مسلمانان و مایه شرافت و افتخار پیامبر و خاندان اوست ، درخواست می کنیم که بر محمّد و آل او درود فرستد و ما را از خیرات و برکات خویش بهره مند سازد.

        جمله ای که در این دعا آمده ، جامع ترین درخواستی است که می توان از خدا طلبید. از پرودگار می خواهیم :

« خدایا! در هر خیری که محمّد و آل محمّد را در این روز وارد ساختی ، مرا نیز داخل گردان و از هر بدی که محمّد و آل محمّد را در این روز بیرون ساختی ، مرا نیز خارج گردان. »

خدایا! ... من از تو بهترین چیز ها را می طلبم که بندگان صالحِ تو از تو درخواست کرده اند و به تو پناه می برم از هر بدی که بندگان مخلصت ، از آن به تو پناهنده شده اند. »