بخش پنجم:

موضوع : فطرت

عنوان : علوم تربیتی و اخلاق

در تمامی جوامع بشری ، انسـان را با عنـوان موجـودی دارای قـدرت اختيـار و انتخـاب ، عقل ، فکر ، روح و فطرت می شناسند.

اگر چه در برخوردهای اجتماعی ، نفع پرستی و لذت جويی کار می کند که غريزه بر فطرت غالب شده و اختيار و اراده و انتخاب به دنبال ارضاء غريزه رفته و لوح فطرت و روح او از حمايت عقل خارج شده و مکر جای آن را بگيرد.

اين گونه زيستن است که از انسانی محبوب درگاه خداوند ، انسانی خونخوارمی سازد و به قول علی بن ابيطاب عليه السلام (( اينان عقل را به مکر تبديل کرده اند. )) عقل ، هديه الهی برای رشد و کمال انسانی و سعادت اوست و اگر در جهت منفی به کار گرفته شود ، آدمی را در چاه ضلالت و گمراهی سرنگون می کند.

به دنبال مباحث قبل بايد اشاره کنيم که انسان با گياه و حيوان اشتراکاتی دارد. او در طبيعت با گياه وجه اشتراک دارد ؛ برای مثال : نياز به خوردن و يا حرکت به سمت بالا و ميل به بالا رفتن و ارتقاء موقعيتاز جمله اشتراکات انسان با گياه است. چرا که گياه هم نياز به خوراک دارد به همين دليل از ريشه هايش کمک می گيرد و چندين متر ريشه می دواند تا به آب برسد. گياه هم به محض جوانه زدن ، به سمت بالا قد راست می کند و از درون خاک ، همه موانع را می شکافد و بالا می آيد.

اين دو حس در طبيعت حيوان هم هست. حيوانات بر سر قلمرو خود می جنگند و می خواهند در موقعيتی بالاتر قرار بگيرند و پيروز شوند.

انسان در غريزه با حيوان اشتراک دارد ؛ مثلاً : هر دو ميل به جنس مخالف دارند. زمانی که به دوره ای به نام بلوغ رسيدند ، نياز به جنس مخالف در آنها بيدار می شود. اين حس در گياه نيست ؛ البته ، گياه هم لقاح دارد ولی ميل جنسی ندارد. چنانکه ، هيچ گياه شناسی يک نوع از گونه های گياهی را معرفی نکرده است که به دنبال جنس مخالف بگردد.  تلاش کند ، انتخاب کند ، بجنگد و يا ايثار کند.

انسان علاوه بر اين دو ، حس تفکر و تعقل و به عبارت ديگر ؛ سرشت و فطرت دارد.

او بخاطر داشتن روح ، نسـبت به سـاير مخلـوقات برتر است. حيـوان اراده دارد ؛ چنانکـه ، بـه اراده خـود جفتـش را بر می گزيند. قلمرو خود را انتخاب می کند. خوراک خود را شکار می کند و ... ؛ ولی ، اراده اين موجود تحت کنترل عقل نيست. هيچ ابداعی ندارد و رو به کمال نيست. در واقع حيوانات به روش پدران خود شکار می کنند ، يا به چراگاه می روند و يا مهاجرت می نمايند.

با دقت در مجمـوعه خلقت مشـاهده می شـود که انسـان ؛ حقيقتا ، ممتاز است. او می انديشد ، چاره جويی می کند ، راه جديد و سبک نو پيشنهاد می دهد ، در کميت و کيفيت کار خود تغيير ايجاد می کند و در نهايت مراقب است که ضرر نبيند و در تلاش است که به سمت کمال خود حرکت کند. اگر چه ديدگاه انسان ها از کمال متفاوت است ؛ ولی ، ما در حال حاضر به دنبال ارزيابی اين مطلب نيستيم.

چرا انسـان از ساير موجـودات متمـايز است ؟ مگر او چه دارد که ديگر مخلوقات ندارند ؟ پس چرا در عمل ، انسانهايی را می بينيم که در توحش از حيوانات وحشی ، خطرناکتر هستند و در ارضاء نياز طبيعی به خوراک ، دست هر نوع گياه و حيوان لذت طلبی را بسته اند ؟ در قسمت بعد به پاسخ اين سوالات خواهيم پرداخت.