امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) طبق اکثر نقلها در روز جمعه - هشتم ربيع الثانی - در شهر مدينه متولد شدند. ايشان دو يا چهار ساله بودند که پدر بزرگوارشان امام هادی ( عليه السّلام ) از مدينه به سامراء تبعيد شدند و آن حضرت همراه پدر و مادر به سامراء رفتند و تا آخر عمر در همانجا زيستند. ( يعنی ؛ تا هشتم ماه ربيع الاول همان زمانی که به وسيله معتمد عباسی مسموم و شهيد شدند. )

        امام حسن ( عليه السّلام ) و پدر بزرگوارشان در عسکر ( لشکرگاه ) سامراء تحت نظر طاغوتيان زمانشان  ( يعنی ؛ خلفای عباسی ) زندگی می کردند و از اين رو به ايشان لقب عسکر ( لشگر ) داده شده است.

امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) ۲۰ سال در کنار پدر بزرگوارشان زيستند و در تمام اين مدت در موضعگيريهای سياسی پدر در برابر طاغوتها و دشمنان ، شرکت فعّالی داشتند. آن حضرت سهم بسزايی  در  حوزه  علميه  پدر  و  نيز  ،  پاسخگويی  به سؤالات شيعيان و رابطه با ايشان داشتند و به همين علت ؛ گاهی در زندان به سر می بردند و گاهی  هم در معرض توطئه و دسيسه دشمنان قرار می گرفتند.

        دوران خلافت امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) همزمان با دوران خلافت خلفای عباسی بود. خاندان عباسی ( به استناد روايات ) می دانستند حضرت مهدی ( عجّل ا... تعالی فرجه و شريف ) که تارومار کننده  حکومتهای خودکامه است ، از نسل امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) می باشد و به همين دليل ؛ پيوسته مراقب وضع زندگی امام ( عليه السّلام ) بودند و ايشان را تحت کنترل داشتند تا جايی که آن حضرت را ناگزير کرده بودند که روزهای دوشنبه و پنجشنبه در دربار حاضر شوند.

        خلفای عباسی هر  کدام جداگانه  نيز ، امام  ( عليه السّلام ) را  به زندان می افکندند ، آنها با به زندان انداختن  امام  ( عليه السّلام )  می خواستند  ارتباط  ايشان را با شيعيان قطع کنند ، امّا ؛ آن حضرت حتی ؛ در زندان نيز ، روی زندانبان اثر می گذاشتند تا جايی که آنها هم جزء مريدان امام می شدند ، مثلاً ؛ علی بن نارمش که دشمن ترين  و  خشن ترين  افراد نسبت  به آل علی ( عليه السّلام )  بود  ،  چنان تحت تأثير امام قرار گرفته بود که چهره بر زمين می نهاد و ديده بر نمی داشت تا امام  از نزد او خارج گردد.

        در چنين اوضاعی که امام ( عليه السّلام ) حتی  زمانی  که  در زندان هم نبودند ، به شدّت تحت نظر بودند و شيعيان به راحتی نمی توانستند با ايشان ارتباط داشته باشند ، آن حضرت هم اوضاع را درک کرده و بسيار مراعات مسائل امنيتی را می کردند تا جان شيعيان در خطر نيفتد.

يکی از ياران امام حسن ( عليه السّلام ) در اين زمينه می گويد : « ما گروهی بوديم که وارد سامراء شديم و مترصّد روزی بوديم که امام ( عليه السّلام ) از منزل خارج شوند تا بتوانيم ايشان را در کوچه و خيابان ببينيم.  در  همين  ايّام  نامه ای به  اين  مضمون  از  طرف امام ( عليه السّلام ) به ما رسيد : " هيچ کدام بر من سلام نکنيد و هيچ کس از شما به سوی من اشاره نکند ، زيرا ؛ برای شما خطر جانی دارد! " » ^۱

        ناآگاهی  مردمِ  زمانه  و فشار  و  اختناق  شديدی  که در مورد  امام  يازدهم  ( عليه السّلام ) به وجود آمده بود ، باعث شد تا امام ( عليه السّلام ) نيز ، بيشتر به صورت غير مستقيم با شيعيان ارتباط داشته باشند و از طريق نامه و پيکها و نمايندگانی که در سامراء و ساير شهرها داشتند ، مشکلات شيعيان را حل و به پرسشهای آنان پاسخ دهند ، البته ؛ يکی  از  کارهايی که  قبل از امامت امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) آغاز شده بود ؛ ارتباط غير مستقيم داشتن با شيعيان بود که به جهت آماده سازی آنان برای دوران غيبت انجام می شد و در زمان ايشان به اوج خود رسيد تا جايی که در شهر سامراء نيز ، بسياری از کارها توسط نمايندگان امام صورت می گرفت.

        البته  ؛  اين  مسائل باعث نشد تا امام ( عليه السّلام ) از فعاليتهای علمی و تربيت شاگردان باز بمانند و يا اينکه معارف حقّه ايشان به دست ما نرسد ، لذا ؛ چندين مجموعه به عنوان تأليفات امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) ذکر شده است و نيز ، علاوه بر آن ، تأليفات زيادی را هم از شاگردان  آن حضرت نقل  کرده اند  که  امام ( عليه السّلام )  بسياری از  آنها  را  تأييد  فرموده اند  و به دست ما رسيده است.

        از جمله تأليفات  منسوب  به امام حسن عسکری ( عليه السّلام ) ؛ تفسير سوره حمد و بقره ، نامه های آن حضرت و نيز ، رساله المنقبه که شامل ؛ احکام حلال و حرام و مواعظ و سخنان قصار حضرت است.